Ekstremalne upały mogą zachwiać światowymi dostawami żywności

Zdjęcie: ekstremalne upały

Czy głód może zrodzić się z gorąca? Wspólny raport Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) oraz Światowej Organizacji Meteorologicznej (WMO) podsumowuje aktualną wiedzę naukową oraz doświadczenia operacyjne, aby ocenić, w jaki sposób ekstremalne upały wpływają na bezpieczeństwo żywnościowe na świecie.

Wysokie temperatury jako rosnące zagrożenie

Z danych FAO wynika, iż w 2024 r. ponad 8 proc. globalnej populacji cierpiało z powodu głodu, a prawie jedna trzecia nie mogła pozwolić sobie na zdrową dietę. Walkę z niedoborem żywności utrudnia zmiana klimatu, w tym ekstremalne upały, które oddziałują zarówno na lądowe, jak i wodne systemy produkcji.

Wydarzenia meteorologiczne, które są ściśle związane ze zjawiskiem rosnących średnich temperatur, a które wydatnie oddziałują na produkcję żywności, to przede wszystkim:

• ekstremalne upały – epizody, w których temperatura na tyle przekracza wieloletnie średnie, iż powoduje fizjologiczny stres u roślin i zwierząt;
• fale upałów – dłuższe okresy anomalii temperaturowych trwające dni, a choćby tygodnie, obejmujące przy tym również tropikalne noce – bardzo często są związane z morskimi falami ciepła, które rozciągają się na tysiące kilometrów i sięgają choćby kilkaset metrów w głąb oceanu;
• złożone zdarzenia – obejmują upały i susze, których skutki są znacznie bardziej destrukcyjne niż suma negatywnych skutków poszczególnych zdarzeń występujących niezależnie.

Autorzy raportu podkreślają, iż w ciągu ostatniego stulecia złożone zdarzenia obejmujące fale upałów i susze były na świecie coraz częstsze, a zmiana klimatu zwiększa prawdopodobieństwo ich dalszej intensyfikacji. Prognozy na lata 2081–2100 wskazują na możliwy wzrost ich liczby w porównaniu z okresem 1986–2005 o choćby 200–300 proc. na większości obszarów lądowych. Dotyczy to m.in. większości terytorium Europy, Bliskiego Wschodu, Azji Zachodniej i Centralnej, Australii, Ameryki Południowej, zachodniej i południowej Afryki oraz dużych obszarów Ameryki Północnej.

Jak ekstremalne upały wpływają na produkcję żywności?

Zakres wpływu wysokich temperatur na rolnictwo jest bardzo szeroki i obejmuje nie tylko nieurodzaj oraz gorszą jakość plonów, ale także wyższą śmiertelność zwierząt hodowlanych, niższą produktywność lasów, łowisk i akwakultury oraz wyższe ryzyko wystąpienia pożarów. Nie bez znaczenia jest również negatywny wpływ upalnej pogody na zdrowie i produktywność pracowników sektora rolnego.

Ekstremalne upały wywierają również pośredni wpływ na rolnictwo poprzez takie zjawiska, jak zmiany w liczbie owadów zapylających i szkodników, szerzenie się patogenów chorobotwórczych, obniżoną dostępność pasz i wody oraz utratę wilgoci w glebie i roślinności.

Autorzy raportu podkreślają, iż na negatywne skutki wzrostu temperatur w szczególny sposób narażone są gałęzie produkcji żywności uzależnione od naturalnych populacji, np. rybołówstwo. W tym kontekście przypominają o obserwowanym już od lat przemieszczaniu się gatunków poza ich dotychczasowy zasięg oraz zmianach w składzie gatunkowym ekosystemów pastwiskowych oraz leśnych. Jako przykład podają morską falę upałów we wschodniej części Morza Beringa, która w latach 2018–2019 doprowadziła do wyginięcia ponad 90 proc. populacji kraba śnieżnego, co spowodowało zamknięcie jednego z najcenniejszych łowisk Arktyki.

Czarne prognozy na przyszłość

Eksperci z FAO przeanalizowali potencjalny wpływ rosnących globalnych temperatur na produkcję żywności w kolejnych dekadach. jeżeli chodzi o uprawę zbóż, wyliczono, iż wzrost temperatury o 1°C może spowodować spadek plonów kukurydzy o 4–10 proc., ryżu o 1,1–5,6 proc., soi o 2,9–5,4 proc., a pszenicy o 3,8–10 proc. Warto jednak podkreślić, iż uprawy w północnych szerokościach geograficznych, gdzie temperatury sezonowe są często niższe od optymalnych, wykazują potencjał wzrostu plonów, podczas gdy w niższych szerokościach geograficznych produkcja wyraźnie spada wraz z ociepleniem się klimatu.

Wpływ ekstremalnych upałów na produkcję zwierzęcą jest trudniejszy do oszacowania, ale sugeruje się, iż do końca XXI w. bydło w regionach klimatu umiarkowanego może być narażone na 180 lub więcej dni stresu cieplnego rocznie. Jedno z badań wskazuje też na potencjalną utratę 0,4 mln jagniąt w Australii w wyniku wzrostu temperatury o 1°C, podczas gdy produkcja wieprzowiny w Chinach może spaść o choćby 5–10 proc. Przyjmując scenariusz wysokich emisji, można też spodziewać się, iż globalne straty w produkcji mleka i wołowiny do końca stulecia sięgną 40 mld dol., co odpowiada 9,8 proc. wartości obecnej produkcji.

Pesymistyczne są również scenariusze dotyczące opłacalności utrzymywania upraw drzewiastych. Do 2050 r. fale upałów wpłyną negatywnie na produkcję bananów, kakao, kawy i herbaty, dotykając choćby 1,6 mln drobnych rolników w regionach tropikalnych. Niektóre rośliny (np. banany) mogą utracić połowę swojego aktualnego zasięgu.

Ekstremalne susze i upały: do końca XXI w. zagrożą 1/3 ludzi na świecie

W jaki sposób rolnictwo może adaptować się do ekstremalnych upałów?

Aby zmniejszyć podatność upraw na zagrożenie wynikające z wysokich temperatur, proponuje się cały szereg adaptacji technicznych, które podzielić można na trzy kategorie:

• wykorzystanie genetyki, np. uprawa odmian roślin o krótszym lub dłuższym okresie dojrzewania, modyfikacja odmian lub gatunków roślin oraz ras i gatunków zwierząt hodowlanych;
• modyfikacja środowiska produkcji, np. konstrukcje zacieniające i systemy nawadniania;
• decyzje oparte na wiedzy agrometeorologicznej, np. zmiana harmonogramu siewu lub dostosowanie godzin karmienia zwierząt do chłodniejszych pór dnia.

Szczególne znaczenie mają działania antycypacyjne, czyli środki redukcji ryzyka katastrof, które zostały oparte na analizie ryzyka i odpowiednio wcześniej uruchomione. Jako przykład autorzy raportu wskazują rozwój małej infrastruktury wodnej oraz magazynowanie paszy dla zwierząt przed prognozowanymi falami upałów i suszy. Takie proaktywne zarządzanie pozwala ograniczyć konieczność wdrażania szkodliwych społecznie strategii reaktywnych, typu sprzedaż aktywów produkcyjnych lub pomijanie posiłków w celu zrekompensowania utraconych dochodów.

Według ekspertów z FAO główną przeszkodą w realizacji działań adaptacyjnych jest rozproszona odpowiedzialność instytucjonalna. najważniejsze znaczenie ma dziś włączenie odporności rolnictwa na zmianę klimatu do krajowych planów adaptacyjnych oraz rezygnacja z jednego rozwiązania dla wszystkich na rzecz zróżnicowanych strategii dopasowanych do potrzeb producentów rolnych, szczególnie tych mniejszych. Jako priorytetowe interwencje wskazuje się inwestycje w infrastrukturę zarządzania zasobami wodnymi, poprawę dostępu do wiarygodnych informacji klimatycznych oraz wdrażanie systemów ochrony socjalnej dla rolników.

Aby zapewnić społeczeństwom lokalnym na całym świecie bezpieczeństwo żywnościowe, konieczna jest ścisła kooperacja między resortami rolnictwa, służbami meteorologicznymi oraz hydrologicznymi. Raport ONZ nazywa ekstremalne upały cichym zabójcą i ryzykiem systemowym – bez odpowiednio szerokiej koordynacji poziomej i pionowej mogą one znacznie utrudnić lub wręcz uniemożliwić realizację 2. Celu Zrównoważonego Rozwoju: Zero głodu.

Pisząc artykuł, korzystałam z:

FAO and WMO. 2026. Extreme heat and agriculture – FAO–WMO joint report. Rome and Geneva. https://doi.org/10.4060/cd9394en