Wspomnienie i pożegnanie: 100-lecie urodzin Jiang Zemina i pogrzeb Zhu Rongjiego

W ciągu dwóch kolejnych dni Pekin oddał hołd dwóm postaciom, które współtworzyły Chiny lat dziewięćdziesiątych i początku XXI wieku. 17 sierpnia Xi Jinping przemawiał w Wielkiej Hali Ludowej na uroczystości setnej rocznicy urodzin Jianga Zemina. Dzień później, 18 sierpnia, uczestniczył w pożegnaniu i kremacji byłego premiera Zhu Rongjiego na cmentarzu rewolucyjnym Babaoshan. Wspólne przywołanie Jianga i Zhu automatycznie otwiera pamięć o epoce reform, wejściu do WTO i szybkim wzroście gospodarczym.

W oficjalnym przekazie nie ma oczywiście wezwania do powrotu do dawnego modelu, czego doszukują się zagraniczne media. Chiny znajdują się dzisiaj w innym miejscu, w innym czasie. Ale Pekin pielęgnuje pamięć o poprzednikach, aby pokazać ciągłość projektu partii i wpisać ich osiągnięcia w obecną narrację o „chińskiej modernizacji”, bezpieczeństwie oraz nadrzędnej roli Komunistycznej Partii Chin. Bez ludzi jak Jiang Zemin i Zhu Rongji Chiny nie osiągnęłyby tak wiele, w tak krótkim czasie. Dzisiejsze aspiracje Chin opierają się na fundamentach zbudowanych przez poprzedników.

Dwa wydarzenia o różnej naturze

Uroczystość poświęcona Jiangowi Zeminowi była państwowym upamiętnieniem setnej rocznicy jego urodzin. Xi Jinping przedstawił go jako „rdzeń trzeciego pokolenia centralnego kierownictwa” KPCh i głównego twórcę koncepcji „Trzech Reprezentacji”. Przypomniał rozwój socjalistycznej gospodarki rynkowej, reformy, otwarcie na świat i wejście Chin do Światowej Organizacji Handlu.

Ceremonia pochówku Zhu Rongjiego ( zmarł 12 sierpnia w Pekinie w wieku 97 lat) miała natomiast charakter zgodny z rangą byłego premiera i członka Stałego Komitetu Biura Politycznego. W uroczystości pogrzebowej w Babaoshan uczestniczyli Xi Jinping oraz najważniejsi członkowie obecnego kierownictwa; Hu Jintao (który sam nie jest w najlepszym zdrowiu) przesłał wieniec.

Dwa nazwiska, jedna epoka

Jiang i Zhu pełnili odmienne role, ale dla wielu Chińczyków oraz zagranicznych obserwatorów ich nazwiska tworzą wspólny skrót myślowy. Jiang był sekretarzem generalnym partii i prezydentem, a Zhu najpierw wicepremierem, następnie premierem. Obaj kojarzą się z okresem, w którym Chiny przyspieszyły budowę instytucji gospodarki rynkowej, weszły głębiej w globalny handel i przyciągały wielkie strumienie inwestycji zagranicznych.

Oficjalny nekrolog Zhu szczegółowo wylicza jego udział w reformie finansów publicznych, banków, przedsiębiorstw państwowych, mieszkalnictwa i administracji. Przypomina też o jego roli w negocjacjach prowadzących do wejścia Chin do WTO. Z kolei w przemówieniu o Jiang Zeminie Xi przedstawił ten czas jako istotny etap rozwoju reform i otwarcia, ale nie ogranicza się do gospodarki. Podkreśla również znaczenie stabilności, centralnego przywództwa partii i odporności na ryzyka.

Zmarł Jiang Zemin

To połączenie jest najważniejsze dla zrozumienia obecnej narracji. Państwo nie odcina się od lat dziewięćdziesiątych. Uznaje je za część sukcesu, którego efektem ma być dzisiejsza pozycja Chin. Równocześnie odmawia traktowania tej epoki jako alternatywnego wzorca politycznego wobec obecnych władz. W oficjalnym języku Jiang pozostaje przywódcą „trzeciego pokolenia” kierownictwa, a Zhu wybitnym liderem państwowym. Termin „epoka Jiang–Zhu” nie pojawia się jako polityczne hasło.

Dziedzictwo reform nie jest prostą opowieścią o sukcesie

Lata rządów Jianga i Zhu przyniosły zmiany, które trudno oddzielić od późniejszego wzrostu Chin. Reforma podatkowa z 1994 roku wzmocniła centrum finansowe, reorganizacja banków i przedsiębiorstw państwowych zmieniła mechanizmy gospodarki, a wejście do WTO w 2001 roku przyspieszyło integrację z handlem światowym. Rozwój Szanghaju i otwarcie Pudongu stały się symbolem nowego etapu.

Ta historia ma jednak także drugą stronę. Restrukturyzacja przedsiębiorstw państwowych oznaczała zwolnienia na dużą skalę i trudną zmianę systemu socjalnego. Szybki wzrost współistniał z rosnącymi różnicami majątkowymi, korupcją oraz nierównym rozwojem regionów. Z perspektywy czasu nie jest to więc prosty model, który cechowały wyłącznie sukcesy i zwycięstwa.

Zhu był zresztą kojarzony nie tylko z liberalizacją gospodarczą, ale także z twardą kontrolą makroekonomiczną, walką z inflacją i próbami przywrócenia dyscypliny finansowej. Oficjalny nekrolog akcentuje zarówno reformy rynkowe, jak i konieczność sprawnego państwa, silnych finansów publicznych oraz ochrony pracowników tracących zatrudnienie. To pozwala obecnym władzom przedstawiać jego dorobek jako zgodny nie z prostą deregulacją, ale z modernizacją kierowaną przez państwo i partię.

Ciągłość w oficjalnym przekazie

W przemówieniu dotyczącym Jianga Xi Jinping przedstawił dorobek poprzednika jako etap tej samej długiej historii, która prowadzi od reform i otwarcia do obecnej „nowej ery”. Jiang jest wzorem wiary w rozwój, innowacji i reform, ale także wierności partii, jej zjednoczonemu kierownictwu i umiejętności przetrwania kryzysów.

Najlepiej widać to w częściach przemówienia dotyczących przyszłości. Obok wezwania do dalszego pogłębiania reform i otwarcia Xi mówi o wysokiej jakości rozwoju, budowie nowego modelu rozwoju gospodarczego, samodzielności strategicznej oraz gotowości do przeciwstawiania się „silnym wiatrom i wzburzonym falom”. Jest to język dostosowany do obecnych wyzwań: napięć handlowych i technologicznych, słabszego tempa wzrostu, problemów demograficznych oraz rywalizacji geopolitycznej.

W epoce Jiang–Zhu centralne miejsce zajmowały włączenie do globalizacji, rozwój przedsiębiorczości i budowanie podstaw rynku. W dzisiejszym przekazie reformy pozostają ważne, ale są częściej łączone z odpornością łańcuchów dostaw, bezpieczeństwem, polityką przemysłową i technologiczną autonomią. Oficjalna pamięć pozwala przedstawić tę zmianę jako dostosowanie strategii do nowego etapu, a nie odejście od wcześniejszego dorobku. To ewolucja, nie rewolucja.

Pamięć społeczna a przekaz oficjalny

Wspomnienia o Jiang Zeminie i Zhu Rongjim mogą mieć w Chinach również wymiar emocjonalny. Dla części społeczeństwa ich okres urzędowania kojarzy się z szybką poprawą poziomu życia, większym optymizmem wobec przyszłości i głębszym otwarciem na świat. Dla innych jest to czas kosztownych reform, niepewności zatrudnienia oraz narastających nierówności. Obie pamięci istnieją równolegle.

BBC relacjonowało, iż po śmierci Zhu w sieci pojawiały się wpisy idealizujące jego styl i okres, w którym sprawował urząd, a część takich treści była ponoć usuwana. Bez względu na to, czy takie zdarzenia miały miejsce, warto pamiętać, iż w Chinach pojedyncze wpisy lub popularność jednostkowych wspomnień nie są miarą opinii całego społeczeństwa. Bez wątpienia pamięć o latach dziewięćdziesiątych jest żywa i może stawać się punktem odniesienia w rozmowie o teraźniejszości.

W tym sensie władze mają interes w kontrolowaniu ram interpretacji. Oficjalny przekaz nie pozwala, aby nostalgia za reformami przekształciła się w narrację o utraconej, lepszej drodze rozwoju. Zamiast tego włącza Jianga i Zhu do historii sukcesu KPCh, której aktualną fazą ma być obecny etap modernizacji. To nie wymazuje różnic między okresami, ale ogranicza możliwość przedstawienia ich jako politycznej alternatywy.

Pamięć o dziedzictwie poprzedników

Najbliższe miesiące nie przyniosą odpowiedzi na pytanie o przyszłość Chin, wspomnienie Jianga i pożegnanie Zhu nie wnoszą tu nic szczególnego poza oczywistym przesłaniem o ciągłości. Pamięć (tą prawdziwą, nie formalną) o dorobku obu liderów znajdziemy w kolejnych dokumentach partyjnych i gospodarczych, w kórych pojawią się konkretne akcenty dotyczące prywatnej przedsiębiorczości, inwestycji, rynku nieruchomości, relacji państwa z firmami oraz otwartości na kapitał zagraniczny. To ich dziedzictwo.

Jeżeli w oficjalnych tekstach rosnąć będzie częstotliwość odniesień do reform, otwarcia i mechanizmów rynkowych, będzie to sygnał o próbie wzmocnienia pewności przedsiębiorstw. o ile dominować będą hasła samowystarczalności, kontroli ryzyka i dyscypliny partyjnej, potwierdzi to trwający priorytet bezpieczeństwa i strategicznej autonomii. Oba zestawy pojęć mogą współistnieć, ale ich wzajemne proporcje wiele powiedzą o kursie polityki. Inne wyzwania, inne uwarunkowania, niż za czasów Zhu i Jianga.

Uroczystość z okazji 100-lecia urodzin Jiang Zemina i pogrzeb Zhu Rongjiego nastapiły dzień po dniu w wyniku zbiegu okoliczności. Ale ich charakter nie był przypadkowy: obecne kierownictwo potrzebuje dorobku Jianga i Zhu jako części własnej legitymizacji. Ta konkretna przeszłość to przecież fundament ciągłości. Ciągłości, której tak dzisiaj brak na świecie, a która jest tak szczególną cechą współczesnych Chin.

Mnie osobiście obaj panowie już zawsze kojarzyć się będą z niedocenionym przeze mnie czasem, kiedy bardzo wiele było możliwe (i się działo), a życie, choć pełne wyzwań i turbulencji, miało walor dziś zanikający. Towarzyszyła nam wówczas powszechna wiara w siebie samych i w to, iż jutro będzie lepsze niż dzisiaj.

Źródła:

1. Kenji Kawase, China tributes to Zhu Rongji and Jiang Zemin cast light on past and future, Nikkei Asia, 18 sierpnia 2026 r.,
2. Xi Jinping, Speech at the meeting commemorating the 100th anniversary of Comrade Jiang Zemin’s birth, Xinhua, 17 sierpnia 2026 r., https://www.news.cn/politics/leaders/20260817/53f62248a29b4860ae199c300491ea7a/c.html
3. Obituary jointly issued by the CPC Central Committee, National People’s Congress Standing Committee, State Council and CPPCC National Committee on the death of Zhu Rongji, Xinhua, 12 sierpnia 2026 r., https://www.news.cn/politics/20260812/4c2c72e299ef4561915d2e507393a81f/c.html
4. Zhu Rongji’s remains cremated in Beijing; Xi and other leaders bid farewell, Xinhua, 18 sierpnia 2026 r., https://www.news.cn/politics/20260818/0ab688c517464ae7b0552eff169d6169/c.html
5. Xi leads event marking late leader Jiang Zemin’s 100th birth anniversary, Reuters, 17 sierpnia 2026 r.,
6. Deng Yuwen, Zhu Rongji’s death triggers China’s ‘superpolitics’, ThinkChina, 13 sierpnia 2026 r.

Leszek B. Ślazyk

e-mail: [email protected]

© www.chiny24.com