Smog i hałas uderzają w psychikę. Nowe ustalenia EEA

Zanieczyszczone powietrze przyczynia się do szeregu problemów ze zdrowiem psychicznym, w tym do depresji, a także zwiększa ryzyko chorób i zaburzeń w późniejszym życiu. Dlatego dążenie w stronę zeroemisyjności może te zjawiska ograniczyć – podkreśla w swojej publikacji Europejska Agencja Środowiska.

Autorka tekstu: Marta Glanc, cross-check: Piotr Litwin

Liczba diagnoz chorób i zaburzeń psychicznych w Europie – w tym depresji – rośnie od końca lat 2000. – zaznacza Europejska Agencja Środowiska (EEA). Problemy ze zdrowiem psychicznym stanowiły szóstą najczęstszą przyczynę zgonu w krajach europejskich w 2023 roku. Wiele wskazuje na to, iż na pogłębianie się tego zjawiska mogą mieć wpływ zanieczyszczenia powietrza, a także hałas środowiskowy i niektóre toksyczne substancje chemiczne emitowane do środowiska.

EEA zebrała w swojej publikacji najważniejsze odkrycia naukowe dotyczące powiązań między zanieczyszczeniami a zdrowiem psychicznym. Choć rośnie liczba badań, większość dostępnych dowodów ma wciąż stosunkowo wstępny charakter.

Co jednak warto wiedzieć już teraz?

Zanieczyszczenia a depresja – istnieje związek

W podsumowaniu przygotowanym przez EEA zaznaczono, iż wszystkie publikacje naukowe dotyczące wpływu zanieczyszczenia powietrza na depresję lub objawy depresyjne wykazują związek między długotrwałym narażeniem na niską jakość powietrza a częstszym występowaniem i wyższym ryzykiem nowych przypadków depresji. Wpływa na to przede wszystkim wysokie stężenie pyłów PM10 i PM2,5 (tabela 5.1).

Nawet krótkotrwałe epizody wysokiego stężenia zanieczyszczeń w powietrzu wpływają na zaostrzenie objawów depresyjnych u osób już chorujących, a także wiążą się z pogorszeniem objawów schizofrenii. Istnieją dowody (1, 2, 3) na to, iż takie krótkie okresy ekspozycji na szkodliwe emisje mogą prowadzić także do zaostrzenia objawów lęku.

Z depresją, a także innymi chorobami psychicznymi wiążą się myśli samobójcze. W badaniach zaobserwowano, iż narażenie na zanieczyszczone powietrze zwiększa ryzyko śmiertelności z powodu samobójstwa i hospitalizacji w ciągu kilku kolejnych dni (s. 41). Badania skupiały się tylko na krótkotrwałej ekspozycji na zanieczyszczone powietrze.

Hałas środowiskowy również niekorzystny

Europejska Agencja Środowiska przyjrzała się także badaniom i przeglądom dotyczącym oddziaływania hałasu środowiskowego na zdrowie psychiczne. Jak napisano w podsumowaniu, większość z nich koncentruje się na hałasie związanym z transportem.

„Przewlekła ekspozycja na hałas transportowy o niskim natężeniu aktywuje reakcję stresową organizmu i może również zaburzać sen. Może to prowadzić do stanów zapalnych i stresu oksydacyjnego, które z kolei mogą przyczyniać się do problemów ze zdrowiem psychicznym” – czytamy (s. 122).

Hałas drogowy jest najdokładniej zbadanym źródłem hałasu transportowego w kontekście zdrowia psychicznego. Wstępne wyniki pokazują, iż choćby dodatkowe nadmiarowe 10 decybeli (dB) to wyższe ryzyko depresji (o 3 proc.) i lęku (o 2 proc.), choć wyniki nie są tu konkluzywne. Odnotujmy, na co wskazują autorzy raportu, iż siła dowodów jest niska, m.in. przez potencjalne czynniki zakłócające i przewagę badań przekrojowych, skupionych na jednym punkcie czasowym.

Silniejszą korelację zauważono między hałasem samolotów a depresją. Metaanaliza z 2020 roku wykazała 12-procentowy wzrost ryzyka depresji na każde 10 dB nadmiarowego hałasu samolotów. W przypadku innych problemów ze zdrowiem wyniki są ograniczone. Hałas samolotów powoduje jednak większą irytację niż inne źródła transportu o podobnym natężeniu, a ta jest silnie związana z depresją i lękiem. Zauważono także wzrost ryzyka samobójstw przy hałasie samolotów wynoszącym co najmniej 50 dB. Badano tutaj stałą ekspozycję na ten hałas i zauważono, iż w nocy, gdy zaburza ona sen, negatywnie odbija się na zdrowiu psychicznym (s. 22).

Chemikalia. Jak wpływają na zdrowie psychiczne?

Kolejnym, trzecim obszarem, do którego odnosi się EEA są chemikalia. Najwięcej badań w tym zakresie skupia się na metalach ciężkich, zwłaszcza ołowiu. Najbardziej spójne wyniki badań dotyczą związku między ekspozycją na ołów w okresie prenatalnym i dziecięcym, a depresją i schizofrenią. Więcej o szkodliwości tej substancji dowiesz się z innej naszej analizy.

Ołów i kadm szkodzą pracy układów dopaminergicznego i serotoninergicznego. To układy istotne dla regulacji emocjonalnej, więc zaburzenia w ich funkcjonowaniu mogą negatywnie oddziaływać na zdrowie psychiczne, prowadząc do zaburzeń nastroju, depresji i zaburzeń lękowych (s. 79).

Również narażenie na pestycydy grozi pogorszeniem zdrowia psychicznego. W ich przypadku odnotowano spójny związek z różnymi zaburzeniami zdrowia psychicznego (s. 82), przede wszystkim depresją, ale także schizofrenią i lękiem. Także w przypadku zwiększenia ryzyka samobójstwa zauważono istotne korelacje.

Opisano także wpływ na zdrowie psychiczne biernych palaczy. Przede wszystkim zagrożone są tutaj dzieci i kobiety w ciąży: w ich przypadku zauważono powiązanie z występowaniem depresji i schizofrenii (s. 76). Wśród dzieci, kilka przeglądów badań wskazuje na związek między prenatalnym lub późniejszym narażeniem na bierne palenie a nasileniem objawów depresji (s. 73).

Czystsze powietrze to zdrowsi Europejczycy

„Dostępne dowody sugerują, iż choćby niewielkie zmniejszenie zanieczyszczenia powietrza może skutkować pewnym zmniejszeniem objawów depresji lub poprawą wyników leczenia innych problemów ze zdrowiem psychicznym” – wskazuje Europejska Agencja Środowiska.

EEA zaznacza, iż chociaż potrzebne są dalsze badania dotyczące związków przyczynowo-skutkowych między zanieczyszczeniami a ich wpływem na zdrowie psychiczne, w tej chwili zebrane dowody są wystarczającym argumentem za pilnymi i drastycznymi działaniami w zakresie ograniczenia zanieczyszczeń.

Organizacja proponuje działania legislacyjne w zakresie walki z zanieczyszczeniami powietrza, ale nie tylko. Wśród zaleceń pojawia się propozycja redukcji hałasu transportowego poprzez lepsze planowanie urbanistyczne. Korzyści dla zdrowia psychicznego populacji przyniesie większa dostępność terenów zielonych, czy chociażby lepsze zarządzanie ruchem drogowym.

–

Artykuł przygotował Demagog.pl materiał powstał w ramach współpracy Stowarzyszenia Demagog ze SmogLabem. Naszym wspólnym celem jest zapewnienie dostępu do rzetelnej informacji na temat jakości powietrza, zmiany klimatu, ochrony środowiska oraz ochrony zdrowia w Polsce i na świecie. SmogLab nie ingeruje w treść materiałów publikowanych w ramach tej współpracy.